{"id":7536,"date":"2017-01-06T22:46:23","date_gmt":"2017-01-06T21:46:23","guid":{"rendered":"http:\/\/studiozenz.nl\/master\/?p=7536"},"modified":"2026-01-15T18:29:26","modified_gmt":"2026-01-15T17:29:26","slug":"the-art-of-stretching-the-disciplines","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/studiozenz.nl\/master\/the-art-of-stretching-the-disciplines\/","title":{"rendered":"The Art of Stretching the Disciplines"},"content":{"rendered":"

Pages: 1 2<\/a> 3<\/a> 4<\/a> 5<\/a> 6<\/a> 7<\/a>\u00a08<\/a>\u00a09<\/a>\u00a010<\/a> 11<\/a> 12<\/a>\u00a0 \/ inhoudsopgave<\/a>\u00a0\/\u00a0bronnen<\/a>\u00a0\u00a0\u2013 \u00a0CHRONOLOGISCHE TEKSTOPBOUW<\/span><\/p>\n

\/ INTRODUCTIE \/<\/span><\/h1>\n

In dit essay onderzoek ik de\u00a0mogelijkheden om verbindingen te leggen tussen de disciplines modern-klassieke muziek\u00a0(MKM*<\/span>) en ontwerp\u00a0binnen audiovisueel, met een focus op grafische vormgeving.
\nAls nieuwe media-ontwerper met een autonome \u00e9n een muzikale achtergrond vielen mij de parallellen op tussen de beeldende kunst\u00a0en de muziekgeschiedenis. Alleen bleek\u00a0de muziekavant-garde door de toenemende theoretisering steeds meer het contact met het grote publiek kwijt te raken.<\/span><\/p>\n

Eigenlijk wil\u00a0je beide disciplines een beetje oprekken, zodat ze elkaars meerwaarde kunnen ontdekken:\u00a0Stretching the Disciplines<\/em>. Dit concept\u00a0staat symbool\u00a0voor\u00a0experiment, samenwerking, interactie, inspiratie, debat en overleg. Symposia, workshops en het internet zijn een soort tussenruimtes, en goede manieren\u00a0om\u00a0verbindingen te leggen en deze zichtbaar te maken.\u00a0Daarbij heb ik twee\u00a0doelen in het vizier. Een ervan is het\u00a0meer ruchtbaarheid geven aan de muziekavant-garde \u2013 die zijn roots heeft\u00a0in de modern-klassieke muziek \u2013 voordat deze door de toenemende digitalisering en automatisering ondergesneeuwd wordt. De zorg dat dit genre door vergrijzing uitsterft en het daarmee samenhangende\u00a0erfgoed verdwijnt, speelt daarbij een rol. Het andere is het toevoegen van\u00a0nieuw elan aan de zich van formats bedienende ontwerpcultuur binnen de alsmaar uitdijende massamedia.<\/span><\/p>\n

Welke tussenruimtes kan ik\u00a0ontwerpen, zodat avant-gardemuziek een meerwaarde kan opleveren voor grafisch ontwerp binnen de uitdijende (massa)media en visa versa?
\nOm samenwerking te stimuleren ontwierp\u00a0ik de\u00a0workshop van componist Dramm<\/a>* in Splendor (Amsterdam), en Moza\u00efek I<\/a>\u00a0<\/em>voor het symposium\u00a0Grafisch en Muziek<\/em>\u00a0van Stichting Print.\u00a0<\/span><\/p>\n\n\n\n\n
\n
\n

*<\/span><\/strong> Verwijzingen met een asterisk zijn direct gelinkt aan een blogpost of een video. Dit om het notenapparaat niet te lang te maken, maar ook de interactie te vergemakkelijken. Soms is de asterisk groen<\/span><\/strong> gekleurd, dan zit de link achter de asterisk zelf.<\/span><\/p>\n

*<\/span><\/strong> Voor het gemak zal in het artikel de afkorting MKM gebruikt worden, waarmee modern-klassieke of eigentijdse muziek of noise bedoeld wordt.<\/span><\/p>\n

Video’s die niet pers\u00e9 noodzakelijk zijn voor het begrip van de tekst zijn in de lopende tekst opgenomen d.m.v. een link (video<\/span><\/strong>) of (geluid<\/strong><\/span>). Ze dienen ter inspiratie voor wie meer wil. Wanneer er een tijdslot genoteerd is, zijn ze in de bewijsvoering vaak juist weer wel<\/em> van belang.<\/span><\/p>\n

\n<\/td>\n		<\/td>\n<\/tr>\n
\"Expo<\/a>\u00a0\u00a0\"deplayer_artr_klein\"<\/a>\u00a0\u00a0\"2015-11-21<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

TUSSENRUIMTES: \/ 1<\/a> \/ OUDE \/ 2<\/a> \/ HEDENDAAGSE \/ 3<\/a> \/\u00a0STRETCHING\u00a0THE DISCIPLINES<\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n

\nVoor de context van het verslag\u00a0heb ik naar voorbeelden gezocht hoe er vanaf eind negentiende, begin twintigste eeuw, tot de dag van vandaag\u00a0samenwerkingen hebben plaatsgevonden tussen de diverse disciplines en MKM. Dat startpunt is gerelateerd aan de opkomst van het\u00a0modernisme, dat zich niet alleen manifesteerde aan de hand van een golf van vernieuwing binnen de beeldende kunst, maar ook zijn weerslag vond in de klassieke muziek. De industrialisatie, die veel maatschappelijke veranderingen en technische mogelijkheden heeft gebracht, heeft hier een grote rol in gespeeld. Voor de helderheid heb ik mijn verslag\u00a0chronologisch ingedeeld in ‘oude’ en hedendaagse tussenruimtes, en\u00a0Stretching the Disciplines, de tussenruimte die ik zelf ontwerp en verschillende gedaantes aanneemt. De oude tussenruimtes dienen ter ori\u00ebntatie over hoe eerdere samenwerkingen tot bloei kwamen en wat dat heeft opgeleverd, de hedendaagse om Stretching the Disciplines zo goed mogelijk\u00a0te positioneren en het discours aan te geven.<\/span> \/\/\/\/<\/sup>\u00a0<\/span><\/strong><\/p>\n
\n

Er wordt gebruik gemaakt\u00a0van verschillende ontwerpmethodieken, zoals Storytelling, Conversation Pieces, Hidden Design en Cultural Probes, die inzicht\u00a0willen geven in hoe ik tot ontwerpbeslissingen ben gekomen.\u00a0Ze worden\u00a0toegelicht op de plekken waar dat uitleg behoeft.<\/span> \/\/\/\/<\/span>\u00a0<\/strong><\/sup><\/p>\n

\n<\/td>\n		0000<\/span><\/strong><\/td>\n\n
\n

\/\/\/\/<\/span><\/sup>\u00a0De hedendaagse avant-gardemuziek is heel\u00a0divers. Zij\u00a0vindt grofweg haar\u00a0oorsprong in MKM, maar er is ook sprake van allerlei invloeden vanuit andere genres, zoals jazz of volksmuziek. Zij\u00a0uit zich vandaag de dag\u00a0in eigentijdse klassieke muziek, maar ook in noise, improvisatie en maverick (onafhankelijke muziek), en maakt daarbij gebruik van (analoge) elektronische of digitale invloeden. Maar dat\u00a0kunnen ook straatgeluiden zijn, of een mix van de hier genoemde elementen. Noise wordt ook wel ruis genoemd. Vermoedelijk\u00a0ben ik hier niet volledig, en zijn vast nog wel wat aanvullingen te bedenken.<\/span><\/em><\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

CONTEXT\u00a0MKM\u00a0EN GRAFISCH ONTWERP<\/span><\/h4>\n

Veel hedendaagse (noise-)componisten voeren experiment hoog in het vaandel, maar opereren in een introverte undergroundcultuur, met de daarbij behorende trots: kin omhoog en spreken in een voor de leek onbegrijpelijke taal. Het naslagwerk\u00a0Noise Water Meat\u00a0<\/em>van Douglas Kahn1<\/sup>, over de ontwikkeling van modern-klassieke muziek tot noise, in combinatie met kunst vanaf het begin van de twintigste eeuw, is heel informatief en interessant, maar vrij\u00a0onleesbaar. Ik kan me vergissen, maar blijkbaar behoor ik als ontwerper met een aantal jaren conservatoriumachtergrond niet tot de doelgroep, terwijl ik in verband met mijn onderzoek toch\u00a0extreem ge\u00efnteresseerd ben. Dit is significant voor de manier waarop\u00a0de huidige noise-cultuur blijkbaar vooral in gesprek is met zijn eigen parochie.
\nWijlen componist Konrad Boehmer, destijds voorzitter van BUMA Stemra, heeft\u00a0al jaren geleden opgemerkt dat het publiek in Nederland dat naar MKM of eigentijdse muziek luistert, uit niet meer dan\u00a0duizend mensen\u00a0bestaat. Hij zag met afgrijzen hoe\u00a0bij iedere stap in de ontwikkeling van iPods de industrie de muziek nog goedkoper wilde hebben. \u2018Waar de\u00a0muziek vroeger, denk bijv. aan een concert, een dienstverlening was, is zij\u00a0getransformeerd tot een marktwaar\u2019\u00a0<\/em>(video:\u00a002:08 min<\/a>.).\u00a0<\/em>Boehmer zag het als zijn taak om MKM\u00a0te beschermen.2 <\/sup>(video:\u00a001:44 tot 01:56 min<\/a>.).\u00a0Daaruit kun je opmaken dat als het over het bewaken van het\u00a0cultureel\u00a0erfgoed gaat de nood aan de man is; MKM zal ontsloten moeten worden voor een breder publiek. Deze waarnemingen<\/a>* hebben mij gebracht tot de vraag wat de betekenis van ontwerp is, of kan zijn voor MKM.<\/p>\n

Grafische toepassingen binnen audiovisueel lijken hiervoor heel geschikt, omdat die vaak ontworpen en geconsumeerd worden voor en door de massa. Jammer genoeg maken juist deze toepassingen\u00a0vaak gebruik van kant-en-klare \u2018formats\u2019 \u2013 een klinkende boodschap, in combinatie met makkelijk in het gehoor liggende mainstream-muziek, beschikbaar gesteld middels daarvoor opgezette databases. Het ziet er naar uit\u00a0dat we de taak van de\u00a0grafisch ontwerper \u2013 effectieve communicatie \u2013 wel erg ver doorgevoerd hebben; formules, waarvan de ontwerper als maker maar ook als consument weet\u00a0dat het werkt. Total Design (afb. I) heeft ons dat goed voorgedaan, en het is lang geleden dat ik een indringende\u00a0boodschap als die van Beeke (afb. II) langs heb zien komen.<\/p>\n

\"ben-bos-randstad\"<\/a>\u00a0\u00a0\"anthonbeeke_posters_theater_05\"<\/a><\/p>\n

afbeelding I en II \u2013 links: De huisstijl van Randstad door Totaldesign, rechts: Anton Beeke, theaterposter, \u2018Troilus and Cressida\u2019 by Globe Theater in Amsterdam (1980)<\/em><\/span><\/p>\n

Boodschappen, waarvan je zou denken dat ze een\u00a0minder commerci\u00eble insteek zouden (moeten) hebben, vallen ook vaak terug op dit\u00a0mechanisme; commercie is inmiddels overal. Sinds het subsidiebeleid in 2011 omviel, nemen\u00a0musea voor\u00a0hedendaagse kunst minder risico\u2019s dan voorheen, hetgeen ten koste gaat van de experimenteerdrift in wat er wordt gebracht en\u00a0hoe het wordt gebracht. Ook zij bedienen zich inmiddels van de gepolijste\u00a0reclameboodschappen om hun producten aan de man te brengen. Het maakt voor je beleving niet meer\u00a0uit of je een website voor je neus hebt van Het Stedelijk Museum<\/a>, De Bijenkorf<\/a>, Zeeman<\/a>, FaceBook of SoundCloud<\/a>. Wellicht is dit het gevolg van templates als\u00a0WordPress, Joomla en\u00a0Drupal, die te pas en te onpas gebruikt worden<\/a>. Wat dat betreft zouden grafische toepassingen binnen de media net zo goed een boost kunnen gebruiken. Dit brengt me op de vraag of, en wat, MKM voor ontwerp zou kunnen betekenen en hoe\u00a0Stretching the Disciplines daar een bijdrage aan kan\u00a0leveren.<\/p>\n

Wat kunnen we daarbij leren van pioniers uit\u00a0de kunstgeschiedenis, en van disciplines zoals film, theater of dans? Deze laatste disciplines maken\u00a0veel vanzelfsprekender gebruik van MKM, of zoeken de samenwerking met een componist, en kennen en gebruiken\u00a0de meerwaarde ervan. En hoe komt het dat we bij Hollywoodfilms\u00a0moeiteloos naar de complexe akkoorden van Sch\u00f6nberg\u00a0kunnen luisteren?3<\/sup><\/p>\n

\n

Lees verder …<\/a><\/p>\n

<\/p>\n

Pages: 1<\/a> 2 3<\/a> 4<\/a> 5<\/a> 6<\/a> 7<\/a>\u00a08<\/a>\u00a09<\/a>\u00a010<\/a>\u00a011<\/a>\u00a012<\/a>\u00a0 \/\u00a0inhoudsopgave<\/a>\u00a0\/\u00a0bronnen<\/a>\u00a0\/ \u00a01 \u00a0\/ OUDE\u00a0TUSSENRUIMTES<\/span><\/p>\n

1 \/ OUDE TUSSENRUIMTES<\/h3>\n

<\/p>\n

Storytelling<\/em>\u00a0in de letterlijke zin van het woord\u00a0is cruciaal voor inspiratie, \u00e8n\u00a0van belang voor het begrip van de historische context. Het is wezenlijk onderdeel\u00a0van mijn praktijk dat ik Stretching the Disciplines noem. Ik maak graag gebruik van lezingen als de gelegenheid zich daartoe\u00a0aandient. Dat kan tijdens een symposium zijn of een lecture op een opleiding. Maar ook hoop ik dat\u00a0de website die ik voor ogen heb \u2013 en waar deze blog een prototype voor is \u2013 ook een\u00a0bron wordt voor het vertellen van verhalen. Hoe ik dat aanpak zal ik in het latere hoofdstuk\u00a0Stretching the Disciplines\u00a0<\/em>nader toelichten.
\nOm experiment- en ontwerpmogelijkheden te kunnen onderzoeken is het leren over en het reflecteren op de\u00a0historische \u00e9n de hedendaagse context van modern-klassieke muziek (MKM) en noise, en het aangeven van de relevantie daarvan met betrekking tot effectieve ontwerpvragen, een must. Ik heb geprobeerd voorbeelden te kiezen die tot de verbeelding spreken en met een eigen\u00a0visie op vernieuwing. Het conceptuele binnen de beeldende kunst was aan de orde van de dag en het post-modernisme, met Warhol en Lichtenstein als blikvangers, hing in de lucht. De platforms waar zij gebruik van maken heb ik zo\u00a0verschillend mogelijk gekozen zodat mogelijkheden zichtbaar worden.\u00a0Po\u00e8me Electronique<\/em> en Water Walks<\/em> vinden\u00a0in de\u00a0naoorlogse jaren\u00a0plaats waarin het optimisme hoogtij vierde dat ruimte schiep\u00a0voor vrolijk experiment, waarbij\u00a0Po\u00e8me Electronique <\/em>een bijzondere verbinding laat zien tussen architectuur en MKM.\u00a0<\/em>Punk fungeert in dit stuk als brug omdat velen van ons dat nog kennen en waar we ons toe kunnen relateren. Het laat de bijzondere samenwerking tussen Malcolm McClaren en Vivienne Westwood zien. Alledrie waren ze extreem vernieuwend, maakten gebruik van ongemakkelijke muziek en werden ondanks het succes dat ze hadden argwanend bekeken.<\/p>\n

De heersende opinie is dat vernieuwing een voorwaarde voor de avant-garde is, en wanneer we iemand tot\u00a0meester uitroepen zeggen we vaak\u00a0dat hij vooruit loopt op de tijd. Maar je moet ook een kind van je\u00a0tijd kunnen zijn en over een gezonde portie experimenteerdrift beschikken. Wanneer onze kunstacademies hun studenten uitdagen tot experiment \u2013 ik had er nog een e-mailuitwisseling<\/a>1<\/span><\/sup>\u00a0over met een docent van de Academie Minerva \u2013 doen ze dat omdat ze weten dat experiment en innovatie schouder aan schouder gaan, iets waar grote meesters juist\u00a0in uitblinken en waar we van kunnen leren. Componist Var\u00e8se formuleert\u00a0het nog anders:<\/p>\n

Ik zeg altijd, dat als je\u00a0het over tradities hebt, je\u00a0die niet moet verwarren met twintig\/dertig jaar van slechte gewoonten. Dat is niet hetzelfde als traditie. […] Men zegt altijd dat de idee\u00ebn van mensen die een plek krijgen in de geschiedenis\u00a0niet begrepen worden, omdat\u00a0ze vernieuwend zijn\u00a0en vooruitlopen op de tijd. Maar niets is minder waar, ze z\u00edjn juist van hun tijd en de rest loopt achter!2<\/sup>\u00a0(afb. III,\u00a019:15 – 20:02 min<\/a>.)<\/em><\/p><\/blockquote>\n

\/ PO\u00c8ME \u00c9LECTRONIQUE \/<\/span><\/strong><\/p>\n

Door de toenemende theoretisering\u00a0van MKM\u00a0is\u00a0dit genre ongeveer vanaf\u00a0het begin\u00a0van de vorige eeuw slechts toegankelijk geweest voor een kleine groep ingewijden3<\/sup>. Tot het begin van de twintigste eeuw lijken er veel parallellen te lopen tussen de klassieke muziek en de beeldende kunst, en tot\u00a0halverwege\u00a0de twintigste eeuw\u00a0vinden deze twee disciplines elkaar van tijd tot tijd in samenwerkingen. Die Gl\u00fcckliche Hand<\/a><\/em>\u00a0(1910-1913) van Sch\u00f6nberg en\u00a0Der Gelbe Klang<\/a><\/em>\u00a0(1909) van Kandinsky, twee innovatieve drama’s met muziek, zijn\u00a0hier bekende voorbeelden van. Ik wil hier inzoomen op het latere\u00a0Po\u00e8me \u00c9lectronique<\/em>\u00a0(1958), een multimediale samenwerking tussen\u00a0Edgar Var\u00e8se en Le Corbusier, waarin innovatief gebruik gemaakt werd van electronica (afb. III, 0:00 – 1:54 min<\/a>.\u00a0en 9:10 – 9:24 min<\/a>.)<\/i>, en waarmee het hart van veel bezoekers van de wereldtentoonstelling in Brussel gestolen werd.<\/p>\n

Mensen komen hier naar binnen en komen hier de voorstelling in, als een soort processie, maken de voorstelling mee van klank, kleur en licht. Het zijn archa\u00efsche beelden, bijna\u00a0reli\u00ebfachtig. De relatie tussen de beeldenwereld van Le Corbusier en Var\u00e8se is dat Var\u00e8se exact hetzelfde deed met geluid. […] Je hoorde korte, […] uitgesneden klanken die op de grens\u00a0staan\u00a0van het herkenbare. Zo\u2019n klank verschijnt, je kunt denken dat het\u00a0een kind is dat huilt, of je hoort een schreeuw of Gregoriaans [gezang], maar het is zo kort dat het een uitsnede is. Het is geen lopend verhaal.4<\/sup>\u00a0(afb. III, 9:24 – 10:20 min<\/a>.)<\/em>.<\/p><\/blockquote>\n

Daarna lijken de disciplines\u00a0elkaar meer en meer uit het oog te verliezen, terwijl blijkt dat de samenwerking tussen\u00a0MKM\u00a0en ontwerp enthousiaste\u00a0reacties ontlokte aan\u00a0bezoekers, kunstenaars en opdrachtgever Philips. De mensen van Philips en Var\u00e8se zelf raakten er niet over uitverteld5<\/sup>\u00a0(afb. III, 11:46 – 13:32 min<\/a>.)<\/em>. De bezoekers bleven toestromen en stonden soms voor de vierde keer in de rij. Overigens vertellen de bestuursleden\u00a0van Philips in dezelfde film\u00a0dat ze\u00a0voor de zekerheid componist Henri Thomasi een schaduwopdracht gaven, omdat ze nogal wantrouwend\u00a0waren jegens\u00a0‘dat stelletje artiesten’<\/em>. Ze waren ervan overtuigd dat\u00a0de muziek die Var\u00e8se zou leveren barbaars [zou zijn], en z\u00f2 anti-mens, en z\u00f2 niet in staat om het goede van Philips uit te dragen\u00a0<\/em>(afb. III,\u00a045:17 – 51:36 min<\/a>.)<\/em><\/em>.
\nDit verhaal vertelt in een notendop\u00a0de meerwaarde van een controversieel\u00a0project, zelfs als het om Le Corbusier en Var\u00e8se gaat.\u00a0Het geeft het nut van Storytelling aan, en reken maar dat ik het in mijn achterhoofd houd\u00a0wanneer ik voor een zaal sta<\/a> waar een deel van het ontwerperspubliek ‘stress krijgt’ door een\u00a0noiseproducerende componist.<\/p>\n